Sep 26, 2026

ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် နှင့် အဒမေ သက္ကလီးဒ် (تقلید ကို ငြင်းပယ်ခြင်း) ဖစ်သ်နဟ် အား တွန်းလှန်နှိမ်နင်းခြင်း

ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် နှင့် အဒမေ သက္ကလီးဒ် (تقلید ကို ငြင်းပယ်ခြင်း) ဖစ်သ်နဟ် အား တွန်းလှန်နှိမ်နင်းခြင်း

တိုက်ကြီးအိန္ဒိယတွင် မွတ်စ်လင်မ်များ ဝင်ရောက်လာသည်နှင့်အမျှ အစ္စလာမ့် အသိပညာရပ်များ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများလည်း စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ပါသည်။ အိန္ဒိယ၏ မွတ်စ်လင်မ်အုပ်ချုပ်သူ အများစုမှာ ပညာရေးကို မြတ်နိုးသူများ၊ ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းသူများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယရှိ အဓိက မွတ်စ်လင်မ်အစိုးရ အားလုံးနီးပါးသည် ဟနဖီ မဇ်ဟဗ် (مذہب حنفی) ကို လိုက်နာကျင့်သုံးခဲ့ကြပြီး ဟနဖီ ဖစ်ကဟ် (فقہ حنفی) သည်ပင် ဥပဒေများနှင့် စည်းမျဉ်းများအားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းက သက်သေထူပါသည်။ အိန္ဒိယရှိ မွတ်စ်လင်မ် အများစုမှာလည်း ဟနဖီ မဇ်ဟဗ် ကို လိုက်နာသူများသာ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။

တစ်လျှောက်လုံးသော မွတ်စ်လင်မ် သမိုင်းတွင် သက္ကလီးဒ် (تقلید - ရှေ့ဆောင်ပညာရှင်များကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်း) မှ သွေဖည်ခြင်း၊ အစ္စလာမ့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ပုန်ကန်ခြင်း နှင့် စလဖ်ဖေ ဆွာလိဟီးန် (سلفِ صالحین - ရှေးသူတော်ကောင်းကြီးများ) အပေါ် ရွံရှာမုန်းတီးခြင်း စသည့် အထင်ကရ အထောက်အထားများကို မတွေ့ရပါ။ သို့သော် မဂို (Mughal) အင်ပါယာ ကျဆင်းလာပြီး အင်္ဂလိပ်တို့၏ ညစ်ညမ်းသော ခြေလှမ်းများ အိန္ဒိယသို့ ဝင်ရောက်လာသော နောက်ပိုင်းကာလတွင် အဖွဲ့အစည်းသစ်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါသည်။ အဒမေ သက္ကလီးဒ် (عدمِ تقلید - သက္ကလီးဒ် ကို ငြင်းပယ်ခြင်း) ဖစ်သ်နဟ် (ဆူပူမှု/အနှောင့်အယှက်) သည်လည်း ထိုမှောင်မိုက်သော ကာလ၏ ထွက်ပေါ်လာမှုပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဟဇရသ် ရှာဟ် ဝလီယွလ္လာဟ် မုဟဒ်ဒိစ် ဒေဟ်လဝီ (رحمه اللہ) နှင့် သူ၏ အရိုက်အရာဆက်ခံသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် အိန္ဒိယတွင် ဘက်စုံပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု စတင်ခဲ့ပါသည်။ ဟဇရသ် ဆိုင်ယိဒ် အဟ်မဒ် ရှဟီးဒ် ရာအေး ဗရေလဝီ (رحمه اللہ) နှင့် ဟဇရသ် မော်လာနာ အစ္စမာအီးလ် ရှဟီးဒ် (رحمه اللہ) တို့၏ လှုပ်ရှားမှုတွင် ဂျီဟာဒ် နှင့် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု စစ်မျက်နှာ ရှိခဲ့သကဲ့သို့ မွတ်စ်လင်မ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ ဗိဒ်အသ် (သာသနာတွင် အသစ်တီထွင်မှုများ) နှင့် ကုဖ်ရ်၊ ရှစ်ရ်က် ဆန်သော ယုံကြည်ချက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်မျက်နှာကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ခဲ့ကြပါသည်။

ဤလှုပ်ရှားမှုကို တည်ထောင်သူများ ၁၂၄၆ ခုနှစ် (ဟိဂျရီ) / ၁၈၃၁ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ်) တွင် ဗာလာကုတ် ဂျီဟာဒ် ၌ ရှဟီးဒ် ဖြစ်သွားပြီးနောက်၊ အချို့သော သဘောထားဖောက်ပြန်သူများ၏ စိတ်ထဲတွင် သာသနာ့ အီမာမ်ကြီးများ၏ သက္ကလီးဒ် ကို ငြင်းပယ်ရန်နှင့် ဖစ်ကဟ်၊ ဖကီဟ် ပညာရှင်များ၊ အထူးသဖြင့် အီမာမ် အအ်ဇွမ် အဘူဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) အပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ရန် အကြံအစည်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါသည်။ ဤအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်မှာ မော်လဝီ အဗ်ဒွလ်ဟက်က် ဗနားရ်စီ ဖြစ်ပြီး သူသည် ဟဇရသ် ဆိုင်ယိဒ် အဟ်မဒ် ရှဟီးဒ် (رحمه اللہ) ၏ ခလီဖာ (အရိုက်အရာဆက်ခံသူ) အဖြစ် ဟန်ဆောင်ကာ လူများအား လာမဇ်ဟဗီယသ် (لا مذہبیت - မဇ်ဟဗ်မရှိခြင်း) သို့ ဖိတ်ခေါ်ခဲ့ပါသည်။ သူသည် ဟဂ်ျ ခရီးစဉ်တွင် ဆိုင်ယိဒ် သခင်နှင့်အတူ ခရီးသွားဖော်ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ အီမာမ်ကြီးများအပေါ် ဆဲဆိုစော်ကားမှုနှင့် အခြားသော ဖောက်ပြန်သည့် ယုံကြည်ချက်များကြောင့် ဆိုင်ယိဒ် သခင် (رحمه اللہ) က သူ့အား မိမိ၏ ခရီးသည်အဖွဲ့မှ ထုတ်ပယ်ခဲ့ပါသည်။

မော်လဝီ အဗ်ဒွလ်ဟက်က် ဗနားရ်စီ သည် 'အမလ် ဗိလ် ဟဒီးစ်' (عمل بالحدیث - ဟဒီးစ်အတိုင်း ကျင့်သုံးခြင်း) ဟူသော ခေါင်းစဉ်ကို အကာအကွယ်ယူ၍ ထောင်ပေါင်းများစွာသော လူများအား မဇ်ဟဗ် ၏ ကန့်သတ်ချက်များမှ ကင်းကွာစေခဲ့ပါသည်။ 'အမလ် ဗိလ် ဟဒီးစ်' ဟူသော အမည်ဖြင့် ဆွဟာဗဟ်များ၊ စလဖ်များနှင့် ကင်းကွာစေခြင်း၊ ဖစ်ကဟ် အီမာမ်ကြီးများအား စော်ကားခြင်း စသည့် ဤလှုပ်ရှားမှုသည် အပေါ်ယံအားဖြင့် မွတ်စ်လင်မ်များအကြား ကွဲပြားမှုများ ဖန်တီးရန် ညစ်ညမ်းသော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါသည်။ မော်လဝီ အဗ်ဒွလ်ဟက်က် ဗနားရ်စီ ၏ နိဂုံးချုပ်မှလည်း ဤအချက်ကို သိရှိနိုင်ပါသည်။ သူကိုယ်တိုင် ဝန်ခံခဲ့သည်မှာ- "ကျွန်ုပ်သည် 'အမလ် ဗိလ် ဟဒီးစ်' ၏ အကာအကွယ်ဖြင့် အဗ်ဒွလ္လာဟ် ဗင်န် စဗာ (عَبْدُ ٱللَّٰهِ بْنُ سَبَأ) ပင် မလုပ်နိုင်ခဲ့သော အလုပ်ကို လုပ်ခဲ့သည်။" (၁)

ကံမကောင်းစွာဖြင့် ဤလှုပ်ရှားမှုတွင် မော်လာနာ နဇီးရ် ဟုစိုင်းန် ဒေဟ်လဝီ၊ နဝါဗ် ဆွိဒ်ဒီးက် ဟစန် ခါန် ကနောင်ဂျီ နှင့် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် ဟုစိုင်းန် ဗသွာလ်ဝီ ကဲ့သို့သော သူများ ပါဝင်လာခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်းတို့သည် သက္ကလီးဒ် အပေါ် မုန်းတီးမှုနှင့် အမည်ခံ 'အမလ် ဗိလ် ဟဒီးစ်' ကို များစွာ မြှင့်တင်ခဲ့ကြပါသည်။ ဤ গိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် (غیر مقلد - သက္ကလီးဒ် မလုပ်သူ) အာလင်မ် များအားလုံးသည် အင်္ဂလိပ်တို့၏ အလွန်ကောင်းမွန်သော မိတ်ဆွေများ၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို ချီးမွမ်းသူများနှင့် သစ္စာရှိသူများ ဖြစ်ခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်းတို့သည် အင်္ဂလိပ်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သည့် ဂျီဟာဒ် ဖသဝါ တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြပြီး ဂျီဟာဒ်ကို ပယ်ဖျက်ကြောင်း စာစောင်များပင် ရေးသားခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် ဗြိတိသျှအစိုးရထံမှ ဆုလာဘ်များနှင့် ချီးမြှင့်မှုများ ရရှိခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ထက်မက အင်္ဂလိပ်အစိုးရကိုယ်တိုင်ကပင် ယခင်က မိမိကိုယ်ကို 'မုဟမ္မဒီ' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သော ဤအဖွဲ့အား "အဟ်လေ ဟဒီးစ်" (اہلِ حدیث) ဟူသော အမည်သစ်နှင့် လှည့်စားမှုအပြည့်ပါသော အမည်ကို ပေးအပ်ခဲ့ပါသည်။ ယနေ့တိုင် ဤအဖွဲ့သည် မိမိကိုယ်ကို ဤအမည်ဖြင့်ပင် ဂုဏ်ယူစွာ ခေါ်ဆိုကြပါသည်။ (၂)

ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ်များ၏ တုံ့ပြန်မှု

၁၈၅၇ ခုနှစ် တော်လှန်ရေးအပြီးတွင် ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် (دارالعلوم دیوبند) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပါသည်။ ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် ၏ အကြီးအကဲများနှင့် အာလင်မ် များသည် ဝလီယွလ္လာဟ် အဖွဲ့ (جماعتِ ولی اللّٰہی) ၏ အမွေခံများအနေဖြင့် အစ္စလာမ့် အသိပညာရပ်များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အိန္ဒိယရှိ အင်္ဂလိပ်အစိုးရကို ဆန့်ကျင်သူများ ဖြစ်ခဲ့ကြပါသည်။ ဒါရွလ် အုလူမ် တည်ထောင်သည်နှင့်တပြိုင်နက် ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသော ပြည်တွင်း ဖစ်သ်နဟ် များအနက် အရေးကြီးသော ဖစ်သ်နဟ် တစ်ခုမှာ 'အဒမေ သက္ကလီးဒ်' (သက္ကလီးဒ် ငြင်းပယ်ခြင်း) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဟဇရသ် ရှာဟ် အိစ်ဟာက် မုဟဒ်ဒိစ် ဒေဟ်လဝီ (رحمه اللہ) မဒီနဟ် သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားပြီးနောက် ဒေလီ တွင် မီယာန်း နဇီးရ် ဟုစိုင်းန် ဒေဟ်လဝီ သည် အများအားဖြင့် အီမာမ် ရှာဖိအီ (رحمه اللہ) ၏ ပညတ်ချက်များကို ကျင့်သုံးသော်လည်း၊ မည်သည့်အီမာမ်ကိုမျှ သက္ကလီးဒ် လုပ်ရန် လက်မခံခဲ့ပါ။ သူသည် ဟနဖီ များကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်မျက်နှာတစ်ခု ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး အဟ်နာဖ် (ဟနဖီ များ) အား စိန်ခေါ်လာခဲ့ပါသည်။ သူသည် နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း သူ၏ အယူအဆများနှင့် သဘောထားများကို ဝါဒဖြန့်မည့် တပည့်များကို မွေးထုတ်ခဲ့ပါသည်။ သူ၏ တပည့်များရှိရာ ဒေသများတွင် သူ၏ မဇ်ဟဗ် (အယူဝါဒ) ပြန့်ပွားခဲ့သော်လည်း ကျန်နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင်မူ များစွာ မအောင်မြင်ခဲ့ပါ။

မီယာန်း နဇီးရ် ဟုစိုင်းန် ၏ ဝါဒဖြန့်ချိရေး ဗဟိုဌာနမှာ ဒေလီ ဖြစ်သဖြင့် အနီးအနား ဒေသများသို့ သူ၏ လှုပ်ရှားမှု သတင်းများ ရောက်ရှိနေခဲ့ပါသည်။ ဤ ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် (သက္ကလီးဒ် မလုပ်သူ) များသည် အီမာမ် တစ်ဦးအား သက္ကလီးဒ် လုပ်ခြင်းကို လမ်းလွဲမှု (ضلالت و گمراہی) ဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ သာသနာရေးနှင့် ရှရီအသ် ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုများတွင် အလွန် ရန်လိုသော အပြုအမူများကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဒီယိုဘန်းဒ် အကြီးအကဲ အာလင်မ် များသည် ဤ ဖစ်သ်နဟ် ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် တွန်းလှန်နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး သာမန်လူထု၏ နှလုံးသားများတွင် သာသနာနှင့် ရှရီအသ်၊ ဆွဟာဗဟ်များနှင့် စလဖ်များ၊ ထို့ပြင် အစ္စလာမ့် အသိပညာရပ်များနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများအပေါ် ရိုသေလေးစားမှုနှင့် ယုံကြည်မှုများကို လျော့ကျမသွားစေရန် ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြပါသည်။

ဟဒီးစ် သင်ကြားရေး နည်းလမ်းသစ်

ဒီယိုဘန်းဒ် အကြီးအကဲများသည် တစ်ဖက်တွင် ဟဒီးစ် သင်ကြားရေး နည်းလမ်းတွင် ထင်ရှားသော အပြောင်းအလဲများကို ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ သို့မှသာ ကုရ်အာန်၊ ဟဒီးစ် နှင့် အစ္စလာမ့် ဖစ်ကဟ် တို့အပေါ် အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်ပြီး ယုံကြည်မှုရှိသော အာလင်မ် လူတန်းစားတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာစေရန် ဖြစ်ပါသည်။

ဟိဂျရီ ၁၃ ရာစု နှစ်လယ်ပိုင်းအထိ ဟဒီးစ် သင်ကြားရေးတွင် ဟဒီးစ် ၏ ဘာသာပြန်ဆိုချက်နှင့် မဇ်ဟဗ် ကြီးလေးခု၏ အဆိုများကို ဖော်ပြရုံဖြင့် လုံလောက်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြပါသည်။ သို့သော် အဟ်လေ ဟဒီးစ် များဘက်မှ အဟ်နာဖ် များအပေါ် "၎င်းတို့၏ မဇ်ဟဗ် သည် ဟဒီးစ် နှင့် မကိုက်ညီ" ဟု ပြင်းထန်စွာ စွပ်စွဲလာသောအခါ၊ ဟဇရသ် ရှာဟ် မုဟမ္မဒ် အိစ်ဟာက် (رحمه اللہ) နှင့် သူ၏ တပည့်အချို့သည် ဟနဖီ မဇ်ဟဗ် ၏ မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြခြင်းနှင့် အားသာချက်များကို ရှင်းလင်းပြသရန် အာရုံစိုက်လာခဲ့ကြပါသည်။

ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များအနက် ဟဇရသ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ)၊ ဟဇရသ် မော်လာနာ ရရှီးဒ် အဟ်မဒ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ)၊ ဟဇရသ် ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် (رحمه اللہ) နှင့် အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသည် ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို မည်မျှအထိ တိုးချဲ့ခဲ့ကြသနည်းဆိုသော် ယနေ့ခေတ်တွင် မည်သည့် ထင်ရှားသော ဟဒီးစ် သင်တန်းကျောင်းမဆို ဤသင်ကြားရေး ပုံစံနှင့် ကင်းလွတ်နေသည်ကို မတွေ့ရတော့ပါ။ ဟဒီးစ် သင်ကြားရာတွင် ဟနဖီ မဇ်ဟဗ် ၏ မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြခြင်းနှင့် အားသာချက်များကို ရှင်းလင်းပြသသည့် ဤနည်းလမ်း၊ ထို့ပြင် စိစစ်လေ့လာချက်များနှင့် ရှင်းလင်းချက်များ (تنقیحات و تشریحات) သည် ယနေ့ ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် ၏ အထူးဂုဏ်ဒြပ်တစ်ခု ဖြစ်နေပြီး အာရဗီ ကျောင်းတော် (Madrasa) အများစု၏ ဟဒီးစ် သင်ကြားရေးတွင် ကျင့်သုံးနေသော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းကို ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ် (غیر مقلدیت - သက္ကလီးဒ် မလုပ်ခြင်း) ဖစ်သ်နဟ် ၏ တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင် ဒီယိုဘန်းဒ် အကြီးအကဲ အာလင်မ် များသည် ဟဒီးစ် ကျမ်းများ၏ ရှင်းလင်းချက် (شروح) များကို ရေးသားသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဖစ်ကဟ် ဆိုင်ရာ ဟဒီးစ် များအပေါ် အသေးစိတ် ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး အဟ်နာဖ် များ၏ အထောက်အထားဖြစ်သော ဆင့်ပြန်ချက် (روایات) များကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့ပါသည်။ ထို့ပြင် အပေါ်ယံအားဖြင့် ၎င်းတို့နှင့် ဆန့်ကျင်နေသည်ဟု ထင်ရသော ဆင့်ပြန်ချက်များအတွက် အထောက်အထား ခိုင်လုံသော အဖြေများကို တင်ပြခဲ့ပါသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏ ဤပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများကို အောက်ပါကျမ်းများတွင် တွေ့မြင်နိုင်ပါသည် - ဖိုင်ဇွလ် ဗာရီ ရှရ်ဟေ ဗုခါရီ (فیض الباری شرح بخاری)، အလာမေအွဒ် ဒရာရီ ရှရ်ဟေ ဗုခါရီ (اللامع الدراری شرح بخاری)، ဖသ်ဟုလ် မုလ်ဟင်မ် ရှရ်ဟေ ဆွဟီးဟ် မွတ်စလင် (فتح الملہم شرح صحیح مسلم)، အလ် ကောင်ကဗွဒ် ဒုရ်ရီ ရှရ်ဟေ ဂျာမိအွတ် တိရ်မိဇီ (الکوکب الدری شرح جامع ترمذی)، ဗဇ်လွလ် မဂျ်ဟူးဒ် ရှရ်ဟေ စုနန် အဘီဒါဝူးဒ် (بذل المجہود شرح سنن ابی دائود)، မအာရိဖွတ်စ် စုနန် ရှရ်ဟေ ဂျာမိအွတ် တိရ်မိဇီ (معارف السنن شرح جامع ترمذی)، အောင်ဂျဇွလ် မစာလစ်က် ရှရ်ဟေ မုဝတ်သွာ အီမာမ် မာလစ်က် (اوجزالمسالک شرح مؤطا امام مالک)، အမာနီယွလ် အဟ်ဗာရ် ရှရ်ဟေ မအာနီယွလ် အာဆာရ် လိသွ် သွာဟာဝီ (امانی الاحبار شرح معانی الآثار للطحاوی) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပါသည်။

ဟဒီးစ် ကျမ်းများ၏ ရှင်းလင်းချက်နှင့် သုတေသနပြုမှု အစဉ်အလာသည် ယခုတိုင် ဆက်လက်တည်ရှိနေပြီး ၎င်းတွင် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ဖြည့်စွက်ချက်များကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် အရေးကြီးဆုံးသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုကို 'အေအ်လာအွစ် စုနန်' (اعلاء السنن) မှတစ်ဆင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းကို ဟဇရသ် ထာန်ဝီ (رحمه اللہ) ၏ ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထာနာ ဘိုဝန်း (تھانہ بھون) ရှိ ခါန်းကာဟ် အင်မ်ဒါဒီယဟ် ၌ ဟဇရသ် မော်လာနာ ဇွဖရ် အဟ်မဒ် အုစ်မာနီ (رحمه اللہ) က အပြီးသတ် ရေးသားခဲ့ပါသည်။ ဤကြီးမားသော ကျမ်းပေါင်းချုပ်ကြီးတွင် ဟနဖီ ဖစ်ကဟ် ၏ ပြဿနာအားလုံးအတွက် အထောက်အထားများဖြစ်သော ဟဒီးစ် များနှင့် အာဆာရ် (آثار) များကို တစ်စုတစ်ဝေးတည်း စုစည်းပေးထားသည့် ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော လုပ်ရပ်ကို ဆောင်ရွက်ထားပါသည်။

သဘောထားကွဲလွဲမှုရှိသော ပြဿနာများအပေါ် ရေးသားချက်များ

တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များသည် ဂျုံမှုန့်ထဲမှ ဆားပမာဏခန့်သာ (အနည်းငယ်သာ) ရှိသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ ရန်လိုမှု၊ ဖစ်ကဟ် အီမာမ်ကြီးများအပေါ် စော်ကားမှုနှင့် သေးငယ်သော ပြဿနာများအပေါ် အစွန်းရောက်မှုတို့ကြောင့် ဒေသများစွာရှိ သာမန်လူထုအကြား စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါသည်။ ဤသတင်းများကို စာများစသည်တို့မှတစ်ဆင့် ဒီယိုဘန်းဒ် အကြီးအကဲများထံသို့ ရောက်ရှိနေခဲ့ပါသည်။

ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသည် အစ္စလာမ်သာသနာဝင်များ ရင်ဆိုင်နေရသော အခြားပြဿနာများကို ဖြေရှင်းသည့်နည်းတူ ဤပြဿနာများကိုလည်း အာရုံစိုက်ရန် လိုအပ်ကြောင်း ယူဆခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဟဇရသ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ) သည် ကိရာအသ် ခလ်ဖလ် အီမာမ် (قرأت خلف الامام - အီမာမ်နောက်တွင် ဖတ်ရွတ်ခြင်း)၊ အာမီးန် ဗိလ် ဂျဟရ် (آمین بالجہر - အာမင် အသံကျယ်စွာဆိုခြင်း)၊ ရဖအေ ယဒိုင်းန် (رفع یدین - လက်နှစ်ဖက်မြှောက်ခြင်း)၊ သရာဝီဟ် (تراویح) စသည့် ပြဿနာများအပေါ် စာအုပ်များ ရေးသားခဲ့ပါသည်။ ထိုအချိန်က ဟဇရသ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ) သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ အာရိယ သမာဂျ်၊ စနာသန် ဓရမ် ကဲ့သို့သော အစ္စလာမ်ကို ဆန့်ကျင်သည့် အင်အားစုများနှင့် တိုက်ပွဲဝင်နေရပြီး၊ သူ၏ အာရုံစိုက်မှု အများစုမှာ အစ္စလာမ်၏ ခံတပ်ကို တိုက်ခိုက်နေသော ထိုအင်အားစုများအပေါ်တွင်သာ ရှိနေခဲ့ပါသည်။

ထိုနည်းတူစွာ ဟဇရသ် မော်လာနာ ရရှီးဒ် အဟ်မဒ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ) သည်လည်း အစ္စလာမ်ကို တိုက်ခိုက်နေသော ပြည်တွင်း ဖစ်သ်နဟ် များအားလုံးကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်မျက်နှာ ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဟဇရသ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ) သည် သက္ကလီးဒ်၊ သရာဝီဟ်၊ ကိရာအသ် ဖာသိဟဟ် ခလ်ဖလ် အီမာမ် (အီမာမ်နောက်တွင် စူရဟ် ဖာသိဟဟ် ဖတ်ခြင်း)၊ ရဖအေ ယဒိုင်းန်၊ အာမီးန် ဗိလ် ဂျဟရ်၊ ဂျုမုအဟ် ဖိလ် ကုရာ (جمعہ فی القریٰ - ရွာများတွင် ဂျုမုအဟ် ဖတ်ခြင်း) စသည့် ပြဿနာများအပေါ် သုတေသနပြု စာစောင်များ ရေးသားခဲ့ပါသည်။

ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များသည် လူထုအကြား ဆူပူမှုများ ဖန်တီးရန်နှင့် မွတ်စ်လင်မ်များအကြား ကွဲပြားမှုနှင့် အကွဲအပြဲများ ဖြစ်ပေါ်စေရန် နည်းဗျူဟာသစ်များကို အသုံးပြုခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားပြဿနာ အနည်းငယ်နှင့် ပတ်သက်၍ လူထုအဆင့်တွင် အလွန်နိမ့်ကျသော အသုံးအနှုန်းများဖြင့် အဟ်နာဖ် များအပေါ် အထင်အမြင်လွဲမှားမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေရန် ၎င်းတို့၏ ကန့်ကွက်ချက်များကို လက်ကမ်းစာစောင်များ (اشتہارات) အဖြစ် ထုတ်ဝေလာခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ လူထုကို ဆွပေးရန်နှင့် မိမိကိုယ်ကို နာမည်ကြီးစေရန် ဖြစ်ပါသည်။

အမှန်တရားဘက်တော်သား အာလင်မ် (علمائے حق) များသည် မလွှဲမရှောင်သာ ၎င်းတို့၏ လုပ်ရပ်များကို သင့်လျော်စွာ တုံ့ပြန်ခဲ့ရပါသည်။ မော်လဝီ မုဟမ္မဒ် ဟုစိုင်းန် အမ်ရိသ်စရီ ၏ ထိုကဲ့သို့သော လက်ကမ်းစာစောင်တစ်ခုကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟဇရသ် ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် (رحمه اللہ) သည် 'အဒိလ္လဟ် ကာမိလဟ်' (ادلۂ کاملہ) ကို ရေးသားခဲ့ပြီး ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များ၏ မေးခွန်း (၁၀) ခုကို ဖြေကြားခဲ့ပါသည်။ မော်လဝီ အမ်ရိသ်စရီ ဘက်မှ ဤစာအုပ်အတွက် မည်သည့်အဖြေမျှ ထွက်မလာခဲ့ပါ။ သို့သော် သူနှင့် သဘောထားတူညီသူ မော်လဝီ အဟ်မဒ် ဟစန် အမ်ရိုဟဝီ က ၎င်း၏ အဖြေကို ရေးသားရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး မော်လဝီ မုဟမ္မဒ် ဟုစိုင်းန် အမ်ရိသ်စရီ က ယင်းကိုပင် လုံလောက်သည်ဟု ယူဆခဲ့ပါသည်။ ထို့နောက် ဟဇရသ် ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် (رحمه اللہ) က ၎င်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် 'အီးဇွာဟုလ် အဒိလ္လဟ်' (ایضاح الادلہ) ကို ရေးသားခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ စာမျက်နှာ (၄၀၀) ရှိသော စာအုပ်ကြီးအဖြစ် ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပါသည်။ ဤစာအုပ်သည် ဟဇရသ် ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် (رحمه اللہ) ၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လက်ရာမွန်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ သဘောထားကွဲလွဲမှုရှိသော ပြဿနာများတွင် နောက်ဆုံးအဆုံးအဖြတ်ပေးသော (قولِ فیصل) အဆင့်အတန်းရှိပါသည်။

ဒီယိုဘန်းဒ် အကြီးအကဲ အာလင်မ် များသည် အစ္စလာမ် သာသနာ ပြန့်ပွားရေးနှင့်အတူ ရှရီအသ် ၏ နယ်နိမိတ်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရာတွင် မည်သည့် လစ်ဟင်းမှုမျှ မရှိခဲ့ပါ။ 'အမလ် ဗိလ် ဟဒီးစ်' ဟူသော အမည်ဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော စည်းကမ်းမဲ့မှု (اباحیت)၊ စိတ်ကူးယဉ် လွတ်လပ်မှုနှင့် စိတ်ဆန္ဒနောက်သို့ လိုက်ခြင်း (ہویٰ پرستی) ဟူသော ဤ ဖစ်သ်နဟ် နှင့် ပတ်သက်၍ ၎င်းတို့သည် အခြေအနေနှင့် လိုအပ်ချက်အရ နှုတ်နှင့် စာပေကို အသုံးပြုခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များက မြှင့်တင်ခဲ့သော ပြဿနာများအပေါ် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသည် သုတေသနပြု အချက်အလက်များကို စုစည်းပေးခဲ့ပါသည်။ ဤနယ်ပယ်တွင် အထူးသဖြင့် ဟဇရသ် မော်လာနာ အရှ်ရဖ် အလီ ထာန်ဝီ (رحمه اللہ)၊ ဟဇရသ် အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ)၊ မော်လာနာ နာဇိရ် ဟုစိုင်းန် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ)၊ မော်လာနာ ခိုင်ရ် မုဟမ္မဒ် ဂျာလန်ဒရီ (رحمه اللہ)၊ မော်လာနာ မန်ဆူးရ် အလီ မုရာဒ်အာဗါဒီ (رحمه اللہ) အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသည် သုတေသန၏ တာဝန်ကို ကျေပွန်စွာ ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြပါသည်။

စလဖီယသ် (سلفیت) ၏ အကာအကွယ်ဖြင့် ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ် (غیر مقلدیت)

အိန္ဒိယတွင် အင်္ဂလိပ်တို့ကို ဆန့်ကျင်သော လူထုတုံ့ပြန်မှုနှင့် လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်လာမှုကြောင့် ဤ ဖစ်သ်နဟ် သည် အနည်းငယ် အားနည်းသွားခဲ့ပါသည်။ အထူးသဖြင့် နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ၎င်းသည် အင်္ဂလိပ်တို့၏ အကာအကွယ်ပေးမှုမှ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အချိန်အတန်ကြာသည်အထိ ဤ ဖစ်သ်နဟ် သည် ကြီးမားသော အင်အား မရှိခဲ့ပါ။

သို့သော် အာရပ်ကမ္ဘာ၊ အထူးသဖြင့် ဆော်ဒီအာရေးဗီးယား တွင် ရေနံဓန ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် ဤ ဖစ်သ်နဟ် သည် အလွန်ပြင်းထန်စွာဖြင့် ပြန်လည် အသက်ဝင်လာခဲ့ပါသည်။ အာရပ်တို့၏ စလဖီ နှင့် ဝဟာဘီ လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ပူးပေါင်း၍ ဤအဖွဲ့ဝင်များသည် အာရပ်များအကြား စလဖီယသ် ၏ အကာအကွယ်ဖြင့် သြဇာလွှမ်းမိုးမှု တည်ဆောက်လာခဲ့ပါသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ငွေကြေးအထောက်အပံ့များ ရယူကာ အိန္ဒိယတွင် အွမ်မသ် အကြား အကွဲအပြဲများ ဖန်တီးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြန်လည် စတင်ခဲ့ကြပါသည်။

ဤအဖွဲ့သည် ခဝါရိဂျ် (خارجی) များကဲ့သို့သော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို လုံးဝ အသုံးပြုခဲ့သည်။ နတ်စ် (نصوص - ကုရ်အာန်နှင့် ဟဒီးစ် စာသားများ) ကို နားလည်သဘောပေါက်ရာတွင် စလဖ်ဖေ ဆွာလိဟီးန် များ၏ အတည်ပြုထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများကို ကျောခိုင်း၍၊ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အသိပညာနှင့် နားလည်မှုကိုသာ အမှန်တရား၏ စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် အိဂျ်သိဟာဒီ (اجتہادی) သဘောထားကွဲလွဲမှုရှိသော ပြဿနာများကို အမှန်နှင့် အမှား (حق و باطل)၊ တရားလမ်းမှန်နှင့် လမ်းလွဲမှု (ہدایت و ضلالت) အဆင့်အထိ ရောက်ရှိစေခဲ့ကြသည်။ သူတို့၏ ဤမှားယွင်းသော အယူအဆနှင့် သဘောမတူညီသော မည်သည့် လူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အုပ်စုကိုမဆို ၎င်းတို့က လမ်းမှန်နှင့် ကင်းကွာသူများ၊ ဗိဒ်အသ် သမားများ၊ လမ်းလွဲသူနှင့် လမ်းလွဲစေသူများ၊ ဖိရ်ကဟ် နာဂျီယဟ် (လွတ်မြောက်သော အုပ်စု) မှသာမက အစ္စလာမ် သာသနာမှပင် ထွက်သွားသူများအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

ဤအဖွဲ့သည် အထူးသဖြင့် ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များကို ဆန့်ကျင်သည့် အလုံးစုံပါဝင်သော လှုပ်ရှားမှုကြီးကို စတင်ခဲ့ပါသည်။ ၎င်းတို့အား အဟ်လွတ်စ် စွန္နသ် ဝလ် ဂျမာအသ် ၏ စက်ဝိုင်းမှ ထွက်သွားသူများအဖြစ် သတ်မှတ်ရုံသာမက၊ အစ္စလာမ် ၏ စက်ဝိုင်းမှပင် ထုတ်ပယ်ပစ်ရန် ညစ်ညမ်းပြီး မအောင်မြင်နိုင်သော ကြိုးပမ်းမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြပါသည်။

ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ်များ၏ ပြန်လည်တုံ့ပြန်မှု

ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များ၏ ဤနာကျင်ဖွယ်ကောင်းသော၊ စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသော လှုပ်ရှားမှုကို ဆန့်ကျင်၍ ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များသည် ဤအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ထပ်မံ စာပေရေးသားခဲ့ကြပါသည်။ ၎င်းတို့က ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များက အမှန်နှင့် အမှား (حق و باطل) ၏ စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ပြဿနာများကို ရှင်းလင်းပြသခဲ့ပါသည်။ ၎င်းပြဿနာများတွင် သဘောထားကွဲလွဲမှု (اختلاف) ၏ သဘောသဘာဝမှာ မည်သို့ဖြစ်ကြောင်း၊ မည်သည့်အဆင့်အထိ သွားခြင်းသည် 'ငါ၏ အွမ်မသ် ၏ သဘောထားကွဲလွဲမှုသည် ရဟ်မသ် (ကရုဏာတော်) ဖြစ်သည်' (اختلاف أمتی رحمۃ) ဟူသော စကားရပ်တွင် အကျုံးဝင်ပြီး၊ မည်သည့်အဆင့်အထိ သွားခြင်းသည် '၎င်းတို့အချင်းချင်း ရန်လိုမှုကြောင့်' (بغیًا بینھم) ဟူသော စကားရပ်တွင် အကျုံးဝင်ကြောင်းကို ရှင်းလင်းခဲ့ပါသည်။

ဤကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ)၊ ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ)၊ ဟဇရသ် မော်လာနာ အဘူဗကရ် ဂါဇီပူရီ (رحمه اللہ) နှင့် အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသည် အလွန်တန်ဖိုးရှိသော ဝန်ဆောင်မှုများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဤ ဖစ်သ်နဟ် ကို တားဆီးပိတ်ဆို့နိုင်ခဲ့ပါသည်။

ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များ၏ ရန်စမှုများနှင့် ဆော်ဒီအစိုးရ၏ ၎င်းတို့အပေါ် အကာအကွယ်ပေးမှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့်၊ ဟဇရသ် မော်လာနာ အစ်အဒ် မဒနီ (رحمه اللہ) ၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် 'ဂျမ်အီယသ် အုလမာအေ ဟိန္ဒ်' (جمعیۃ علمائے ہند) သည် ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ မေလ ၂ ရက်နှင့် ၃ ရက်နေ့များတွင် ဒေလီ မြို့၌ သဟဖ်ဖုဇေ စွန္နသ် ကွန်ဖရင့် (تحفظِ سنت کانفرنس - စွန္နသ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး ကွန်ဖရင့်) များကို စတင်ကျင်းပခဲ့ပါသည်။ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဤ ဖစ်သ်နဟ် ကို ဖြေရှင်းပေးရုံသာမက၊ ဆော်ဒီအစိုးရကိုလည်း ဤ ဖစ်သ်နဟ် အား အကာအကွယ်ပေးမှုအပေါ် သတိပေးရန် ဖြစ်ပါသည်။

ထိုနည်းတူစွာ ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် သည်လည်း ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် အစ္စလာမ့် မဒ်ရစာ များနှင့် အာလင်မ် များ၏ ကိုယ်စားလှယ် အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူခဲ့ပြီး ပြည်တွင်းပြည်ပတွင် ဤ ဖစ်သ်နဟ် ကို တွန်းလှန်နှိမ်နင်းရန် ကတိပြုခဲ့ကြပါသည်။ ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များသည် နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် သဟဖ်ဖုဇေ စွန္နသ် အစည်းအဝေးများနှင့် ကွန်ဖရင့်များ ကျင်းပခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ် ရှရီအသ် အပေါ် မွတ်စ်လင်မ် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး، ગိုက်ရ် မုကွလ္လဒ် များ၏ ခဝါရိဂျ် (خارجی) ဆန်သော ညစ်ညမ်းသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ထိန်းချုပ်ဟန့်တားရန် အစွမ်းကုန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြပါသည်။

ဖစ်ကဟ် နှင့် ဖကီဟ် ပညာရှင်များနှင့် ပတ်သက်၍ ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များ၏ ရပ်တည်ချက်

ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များသည် ရှရီအသ် ၏ အသေးစိတ် (فروعیہ) နှင့် အိဂျ်သိဟာဒီ (اجتہادی) ပညတ်ချက်များတွင် ဟနဖီ ဖစ်ကဟ် (فقہ حنفی) နှင့်အညီ ကျင့်သုံးကြပါသည်။ ထို့ထက်မက တိုက်ကြီးအိန္ဒိယတွင် နေထိုင်သော မွတ်စ်လင်မ် သန်း (၅၀၀) ခန့်အနက် ရာခိုင်နှုန်း (၉၀) ကျော်သော အဟ်လွတ်စ် စွန္နသ် ဝလ် ဂျမာအသ် များ၏ လမ်းစဉ်မှာလည်း ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် မိမိတို့၏ ဤမဇ်ဟဗ် နှင့် လမ်းစဉ်ကို အကာအကွယ်ယူ၍ အခြားသော ဖစ်ကဟ် မဇ်ဟဗ် များကို မှားယွင်းသည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် မဇ်ဟဗ် အီမာမ်ကြီးများအပေါ် စော်ကားပြောဆိုခြင်းများကို ၎င်းတို့က ခွင့်မပြု (နာဂျာအိဇ်) ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသည်မှာ အမှန်နှင့် အမှား (حق و باطل) ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှု မဟုတ်ဘဲ၊ မှန်ကန်ခြင်းနှင့် မှားယွင်းခြင်း (صواب و خطا - ဆိုလိုသည်မှာ လူသား၏ အိဂျ်သိဟာဒ် အရ မှန်နိုင်၊ မှားနိုင်ခြင်း) ၏ နှိုင်းယှဉ်မှုသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

အသေးစိတ် အိဂျ်သိဟာဒီ ပြဿနာများတွင် အိဂျ်သိဟာဒ် ပြုလုပ်သော အီမာမ်ကြီးများ၏ သုတေသနများအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ (اختلاف) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မလွှဲမရှောင်သာသော အမှန်တရားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ရှရီအသ် ၏ အမြင်တွင် ဤကွဲလွဲမှုသည် အမှန်တကယ် (ဆိုးရွားသော) သဘောထားကွဲလွဲမှု မဟုတ်ပါ။

မွဂျ်သဟိဒ် (مجتہد) အဖွဲ့အစည်းများအနက်မှ တစ်ခုခုကို သီးသန့်ရွေးချယ်၍ လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်း (သက္ကလီးဒ် လုပ်ခြင်း) မှာမူ - သာသနာရေးတွင် စိတ်ဆန္ဒနောက်သို့ လိုက်ခြင်း (آزادیِٔ نفس) မှ ကင်းဝေးစေရန်နှင့် ကိုယ်ပိုင်ထင်မြင်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း (خودرائی) မှ ဝေးကွာစေရန်အတွက် အွမ်မသ် ၏ အများစုကြီး (سوادِ اعظم) က ရွေးချယ်ထားသော နည်းလမ်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်း၏ အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် လိုအပ်ချက်များကို မည်သူမျှ ငြင်းပယ်၍ မရနိုင်ပါ။ သက္ကလီးဒ် ကဏ္ဍတွင် ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များ၏ ကျင့်စဉ်မှာ ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။

၎င်းတို့သည် မည်သည့် အီမာမ်၊ မွဂျ်သဟိဒ် ကိုမဆို၊ သို့မဟုတ် ၎င်း၏ ဖစ်ကဟ် ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုခုကို လှောင်ပြောင်ခြင်း، မရိုမသေပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ငြင်းပယ်သည့် ပုံစံဖြင့် ဆက်ဆံခြင်းကို လောကီနှင့် နောင်တမလွန် နှစ်ဌာနစလုံးတွင် ဆုံးရှုံးမှု (خسران) အဖြစ် မှတ်ယူကြပါသည်။ ၎င်းတို့၏ အမြင်တွင် ဤအိဂျ်သိဟာဒ် များသည် ရှရီအသ် ၏ အသေးစိတ် အစိတ်အပိုင်းများ (شرائع فرعیہ) သာဖြစ်ပြီး၊ အခြေခံ အစိတ်အပိုင်းများ (اصلیہ) မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ ဖစ်ကဟ် ကို အကြောင်းပြု၍ အခြားသူများကို ငြင်းပယ်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်သူ သို့မဟုတ် လမ်းလွဲသူ (تفسیق و تضلیل) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းမျိုး မပြုလုပ်သင့်ပါ။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ ရွေးချယ်ထားသော ဖစ်ကဟ် ကို အခြားအရာများထက် ပို၍ ဦးစားပေးသည့် အတိုင်းအတာအထိကား ကျေနပ်ယုံကြည်မှု ရှိကြပါသည်။ (၃)

(ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ် အား တွန်းလှန်ရာတွင် ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များ၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ)

အောက်ပါတို့မှာ ဒီယိုဘန်းဒ် အာလင်မ် များ ရေးသားခဲ့သော ကျမ်းစာအုပ်အမည်များနှင့် ရေးသားသူများ ဖြစ်ပါသည် -

၁။ သောင်ဆီးကွလ် ကလာမ် ဖိလ် အင်န်ဆွာသ် ခလ်ဖလ် အီမာမ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် ကာဆင်မ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ) ၂။ အလ်-ဟက်ကွတ်စ် ဆွရီးဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် ကာဆင်မ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ) ၃။ လသွာအိဖေ ကာဆိမီ - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် ကာဆင်မ် နာနောင်သဝီ (رحمه اللہ) ၄။ စဗီးလွရ် ရရှာဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ရရှီးဒ် အဟ်မဒ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ) ၅။ ဟိဒါယသွလ် မွအ်သဒီ ဖီ ကိရာအသိလ် မွတ်က်သဒီ - ဟဇရသ် မော်လာနာ ရရှီးဒ် အဟ်မဒ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ) ၆။ အလ်-ရအ်ယွန်း နဂျီးဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ရရှီးဒ် အဟ်မဒ် ဂန်ဂိုဟီ (رحمه اللہ) ၇။ အဒိလ္လဟ် ကာမိလဟ် - ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် ဟဇရသ် မော်လာနာ မဟ်မူဒ် ဟစန် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ) ၈။ အီးဇွာဟုလ် အဒိလ္လဟ် - ရှိုင်းခုလ် ဟိန္ဒ် ဟဇရသ် မော်လာနာ မဟ်မူဒ် ဟစန် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ) ၉။ အလ်-အိက်သိဆွာဒ် ဖိဒ် ဇွာဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ရဟီးမွလ္လာဟ် ဗိဂျ်နိုရီ (رحمه اللہ) ၁၀။ အလ်-အိက်သိဆွာဒ် ဖိသ် သက္ကလီးဒ် ဝလ် အိဂျ်သိဟာဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အရှ်ရဖ် အလီ ထာန်ဝီ (رحمه اللہ) ၁၁။ အိစ်သိဂျာဗွဒ် ဒအ်ဝါသ် အကီးဗွစ် ဆွလဝါသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အရှ်ရဖ် အလီ ထာန်ဝီ (رحمه اللہ) ၁၂။ အလ်-ကောင်လွလ် ဗဒီအ် ဖီ အိရှ်သိရာသွိလ် မိဆွ်ရ် လိသ် တဂျ်မီးအ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အရှ်ရဖ် အလီ ထာန်ဝီ (رحمه اللہ) ၁၃။ ဖဆွ်လွလ် ခိသွာဗ် ဖီ မစ်အလဟ် အွမ်မိလ် ကိသာဗ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ) ၁၄။ ခါသိမသွလ် ကိသာဗ် ဖီ မစ်အလဟ် ဖာသိဟသွလ် ကိသာဗ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ) ၁၅။ နိုင်းလွလ် ဖရ်ကဒိုင်းန် ဖီ မစ်အလဟ် ရဖအိလ် ယဒိုင်းန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ) ၁၆။ ဗစ်သွွလ် ယဒိုင်းန် လိနိုင်းလিল် ဖရ်ကဒိုင်းန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ) ၁၇။ ကရှ်ဖွတ်စ် စိသ်ရ် အန် ဆွလာသိလ် ဝိသ်ရ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အလ္လာမာ အန်ဝရ် ရှာဟ် ကရှ်မီရီ (رحمه اللہ) ၁၈။ ဟိဒါယသွလ် မွတ်က်သဒီန်း - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဆိုင်ယိဒ် အစ်ဆ်ဂွရ် ဟုစိုင်းန် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ) ၁၉။ အလ်-ဖုရ်ကာန် ဖီ ကိရာအဟ် အွမ်မိလ် ကုရ်အာန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ နာဇိရ် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ) ၂၀။ အလ်-ဂျဝါဗွလ် ကာမိလ် ဖီ အိဇ်ဟာကိလ် ဗာသွိလ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ နာဇိရ် ဒီယိုဘန်းဒီ (رحمه اللہ) ၂၁။ ခိုင်ရွတ် တန်ကီးဒ် ဖီ မစ်အလဟ် သက္ကလီးဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ခိုင်ရ် မုဟမ္မဒ် ဂျာလန်ဒရီ (رحمه اللہ) ၂၂။ ခိုင်ရွလ် မဆွာဗီးဟ် ဖီ အဒဒိသ် သရာဝီဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ခိုင်ရ် မုဟမ္မဒ် ဂျာလန်ဒရီ (رحمه اللہ) ၂၃။ အလ်-ဖသ်ဟုလ် မုဗီးန် ဖီ ကရှ်ဖေ မကာအိဒ် ဂိုက်ရိလ် မုကွလ္လဒီးန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မန်ဆူးရ် အလီ မုရာဒ်အာဗါဒီ (رحمه اللہ) ၂၄။ နူးရွလ် အိုင်းနိုင်းန် ဖီ သဟ်ကီးက် ရဖအိလ် ယဒိုင်းန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အရှ်ဖာကွရ် ရဟ်မာန် ကာန်ဒေလဝီ (رحمه اللہ) ၂၅။ ကုရ်အာန် ဝ ဟဒီးစ် ကေ ခိလာဖ် ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် ကေ ၅၀ မစာအိလ် - ဟဇရသ် မုဖ်သီ မဟ်ဒီ ဟစန် ရှာဟ်ဂျဟားန်ပူရီ (رحمه اللہ) ၂၆။ ကရှ်ဖွလ် ဂွမ်မဟ် ဗိစိရာဂျိလ် အွမ်မဟ် - ဟဇရသ် မုဖ်သီ မဟ်ဒီ ဟစန် ရှာဟ်ဂျဟားန်ပူရီ (رحمه اللہ) ၂၇။ အီမာမ် အဘူဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) ကီ စိယာစီ ဇင်န်ဒဂီ - ဟဇရသ် မော်လာနာ မနာဇိရ် အဟ်စန် ဂီလာနီ (رحمه اللہ) ၂၈။ အလ်-အဇ်ဟာရွလ် မရ်ဗူအဟ် ဖီ ရဒ်ဒိလ် အာဆာရွလ် မသ်ဗူအဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် မုဟဒ်ဒိစ် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ) ၂၉။ ရကအာသေ သရာဝီဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် မုဟဒ်ဒိစ် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ) ၃၀။ အလ်-အေအ်လာမွလ် မရ်ဖူအဟ် ဖီ ဟွတ်ကမိသ် တွလာကာသိလ် မဂျ်မူးအဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် မုဟဒ်ဒိစ် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ) ၃၁။ သဟ်ကီးကေ အဟ်လေ ဟဒီးစ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် မုဟဒ်ဒိစ် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ) ၃၂။ အလ်-အလ်ဗာနီ: ရှုဇူးဇုဟူ ဝ အခ်တွာအုဟူ - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် မုဟဒ်ဒိစ် အအ်ဇွမီ (رحمه اللہ) ၃၃။ ဟွတ်ဂျီယသ် သေ ဟဒီးစ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် အိဒ်ရီးစ် ကာန်ဒေလဝီ (رحمه اللہ) ၃၄။ အိဂျ်သိဟာဒ် ဝ သက္ကလီးဒ် ကီ ဘေမိဆာလ် သဟ်ကီးက် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် အိဒ်ရီးစ် ကာန်ဒေလဝီ (رحمه اللہ) ၃၅။ ဟိဖ်ဇွရ် ရဟ်မာန် လိမဇ်ဟဗ်ဗိလ် နွအ်မာန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟိဖ်ဇွရ် ရဟ်မာန် စီယိုဟာရ်ဝီ (رحمه اللہ) ၃၆။ အီမာမ် အဘူဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ အဇီးဇွရ် ရဟ်မာန် ဗိဂျ်နိုရီ (رحمه اللہ) ၃၇။ သက္ကလီးဒ်ဒေ အအင်မ်မဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် အစ္စမာအီးလ် စမ်ဘလီ ၃၈။ ကိရာအသ် ခလ်ဖလ် အီမာမ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဆိုင်ယိဒ် ဖခ်ရွဒ်ဒီးန် မုရာဒ်အာဗါဒီ (رحمه اللہ) ၃၉။ ရဖအေ ယဒိုင်းန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဆိုင်ယိဒ် ဖခ်ရွဒ်ဒီးန် မုရာဒ်အာဗါဒီ (رحمه اللہ) ၄၀။ အာမီးန် ဗိလ် ဂျဟရ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဆိုင်ယိဒ် ဖခ်ရွဒ်ဒီးန် မုရာဒ်အာဗါဒီ (رحمه اللہ) ၄၁။ အလ်-ကလာမွလ် မုဖီးဒ် ဖီ အိစ်ဗာသ် သက္ကလီးဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၂။ သစ်စ်ကီးနွစ် ဆွဒူးရ် ဖီ သဟ်ကီးက် အဟ်ဝါလိလ် မောင်သာ ဖိလ် ဗရ်ဇတ်ခ် ဝလ် ကုဗူးရ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၃။ အဟ်စနွလ် ကလာမ် မစ်အလဟ် ဖာသိဟဟ် ခလ်ဖလ် အီမာမ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၄။ သွာအိဖဟ် မန်ဆူးရဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၅။ အွမ်ဒသုလ် အစာစ် (တွလာက် ဆလာစ်) - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၆။ မကာမေ အဘီ ဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၇။ ယနာဗီးအ် (သရာဝီဟ်) - ဟဇရသ် မော်လာနာ စရ်ဖရာဇ် ခါန် ဆွဖ်ဒရ် (رحمه اللہ) ၄၈။ ဝက်က်ဖဟ် မအလ် လာမဇ်ဟဗီယဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဘူဗကရ် ဂါဇီပူရီ (رحمه اللہ) ၄၉။ ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် ကီ ဒိုင်ယာရီ - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဘူဗကရ် ဂါဇီပူရီ ၅၀။ အာရ်မဂါန် နေ ဟက်က် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဘူဗကရ် ဂါဇီပူရီ ၅၁။ ဆွဟာဗဟ် ကိရာမ် ကေ ဗာရေ မေး ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် ကာ မော်ကိဖ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဘူဗကရ် ဂါဇီပူရီ ၅၂။ အောင်ရသ်သုံ ကာ သွာရီးကဟ် နေ နမာဇ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ အဘူလ် ကာဆင်မ် နွအ်မာနီ ၅၃။ ဖစ်ကဟ် ဟနဖီ အက်က်ရဗ် အိလန် နုဆူးစ် ဟိုင် - မော်လာနာ မုဖ်သီ စအီးဒ် အဟ်မဒ် ပါလန်ပူရီ ၅၄။ ဟဇရသ် အီမာမ် အဘူဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) ပရ် အိရ်ဂျာအ် ကီ သိုဟ်မသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ နေအ်မသွလ္လာဟ် အအ်ဇွမီ ၅၅။ အိလ်မ် ဟဒီးစ် မေး အီမာမ် အဘူဟနီဖဟ် (رحمه اللہ) ကာ မကာမ် ဝ မရ်သဗဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၅၆။ မစာအိလေ နမာဇ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၅၇။ အီမာမ် ကေ ပီးချေ မွတ်က်သဒီ ကီ ကိရာအသ် ကာ ဟွတ်ကွမ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၅၈။ သဟ်ကီးက် မစ်အလဟ် ရဖအေ ယဒိုင်းန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၅၉။ ခဝါသီးနေ အစ္စလာမ် ကီ ဗဲဟ်သရီးန် မစ်စ်ဂျိဒ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၆၀။ တွလာက် ဆလာစ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ ဟဗီးဗွရ် ရဟ်မာန် ကာစိမီ အအ်ဇွမီ ၆၁။ ရှရီအသ် မုသွဟ်ဟရဟ် မေး ဆွဟာဗဟ် ကိရာမ် ကာ မကာမ် အော်ရ် ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် ကာ မော်ကိဖ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဗ်ဒွလ် ခါလစ်က် စမ်ဘလီ ၆၂။ အိဂျ်မာအ် ဝ ကိယာစ် ကီ ဟွတ်ဂျီယသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ မုဟမ္မဒ် ရာရှိဒ် အအ်ဇွမီ ၆၃။ မုဟာဇွရာသ် ရဒ်ဒေ ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ မုဟမ္မဒ် ရာရှိဒ် အအ်ဇွမီ ၆၄။ မစာအိလ် ဝ အကာအိဒ် မေး ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် အော်ရ် ရှီအဟ် မဇ်ဟဗ် ကာ သဝါဖုက် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဟမ္မဒ် ဂျမာလ် မီးရတ်သီ ၆၅။ သဝစ်စုလ် ဝ အိစ်သိဂါဆဟ် ဗိဂိုက်ရိလ္လာဟ် ဝ ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ မဟ်မူဒ် ဟစန် ဗုလန်းရှဟ်ရီ ၆၆။ ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီးန် ကေ ၅၆ အေအ်သေရာဇာသ် ကေ ဂျဝါဗာသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ ရှဗ်ဗီးရ် အဟ်မဒ် ကာစိမီ ၆၇။ အီးဇွာဟုလ် မစာလစ်က် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ ရှဗ်ဗီးရ် အဟ်မဒ် ကာစိမီ ၆၈။ ရစာအိလ် ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ ရှဗ်ဗီးရ် အဟ်မဒ် ကာစိမီ ၆၉။ ဖဇွာအိလ် အမလ် ပရ် အေအ်သေရာဇ်: အေက် အုဆူးလီ ဂျာအိဇဟ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဗ်ဒွလ္လာဟ် မအ်ရူဖီ ၇၀။ သက္ကလီးဒ် ကီ ရှရ်အီ ဟိုင်စီယသ် - ဟဇရသ် မော်လာနာ မုဖ်သီ သကီ အုစ်မာနီ ၇၁။ သဇ်ကိရသွန် နွအ်မာန် - ဟဇရသ် မော်လာနာ အဗ်ဒွလ္လာဟ် ဗစ်စ်သဝီ မဒနီ

အောက်ခြေမှတ်စုများ- (၁) ကရှ်ဖွလ် ဟိဂျာဗ် (کشف الحجاب)، စာမျက်နှာ - ၂၁၊ ရေးသားသူ - ကာရီ အဗ်ဒွရ် ရဟ်မာန် ပါနီပသီ (၂) အလ်-ဟယာသ် ဗအ်ဒလ် မမာသ် (الحیاۃ بعد الممات) - မော်လဝီ သလွတ်သွဖ် ဟုစိုင်းန်။ အလ်-အိက်သိဆွာဒ် ဖီ မစာအိလ် ဂျီဟာဒ် (الاقتصاد فی مسائل الجہاد) - မော်လဝီ မုဟမ္မဒ် ဟုစိုင်းန် ဗသွာလ်ဝီ (အသေးစိတ်အတွက် ကြည့်ပါ- မုဟာဇွရာသ် ရဒ်ဒေ ဂိုက်ရ် မုကွလ္လဒီယသ်၊ အပိုင်း ၁၊ မော်လာနာ မုဖ်သီ မုဟမ္မဒ် ရာရှိဒ် အအ်ဇွမီ၊ ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ်) (၃) အသေးစိတ်အတွက် ကြည့်ပါ- 'အုလမာအေ ဒီယိုဘန်းဒ် ကာ ဒီနီ ရွခ် အော်ရ် မစ်ဆ်လကီ မိဇာဂျ်' (علمائے دیوبند کا دینی رخ اور مسلکی مزاج)، ဟကီးမွလ် အစ္စလာမ် ဟဇရသ် ကာရီ မုဟမ္မဒ် သွိုင်ယိဗ် (رحمه اللہ)၊ ယခင် ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် ကျောင်းအုပ်ကြီး။

(ကျေးဇူးတင်လွှာ - ဒါရွလ် အုလူမ် ဒီယိုဘန်းဒ် လစဉ်ထုတ် မဂ္ဂဇင်း၊ ရဗီအွစ် ဆာနီ လ၊ ၁၄၃၅ ဟိဂျရီ)